„Intelektualista to człowiek mówiący zawile o rzeczach prostych;
artysta - to człowieka mówiący prosto o rzeczach zawiłych”.
Charles Bukowski
Lucas Cranach młodszy. "Portret Lucasa Cranacha starszego",
1550. Galeria Uffizi Florencja.
Fot. Trzęsacz. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodził się w 1472 roku w Kronach, w Niemczech, w rodzinie o artystycznych korzeniach. Wychowany w duchu humanizmu Lucas Cranach starszy znał na pamięć dzieła Tacyta, Seneki, Platona, obrazy Albrechta Dürera i Hansa Holbeina młodszego. Około 1500 roku wyjechał do Wiednia, a pięć lat później, w 1505 roku, został nadwornym artystą książąt w Wittenberdze. Lucas Cranach starszy otworzył warsztat, w którym malował świeckie i religijne obrazy, projektował dekoracje, herby, witraże, meble, wykonywał ilustracje i oprawy ksiąg. Ze względu na doskonały warsztat bywa nazywany “mistrzem z Wittenbergi”. Malarz zmarł tam 16 października 1553 roku.
Symbolika obrazu
“Madonna pod jodłami” powstała dla katedry we Wrocławiu około 1510 roku w czasie gdy Lucas Cranach starszy był rozpoznawalnym twórcą. Obraz przedstawia Maryję i siedzące na ozdobnej poduszce Dzieciątko na tle bujnej przyrody. Jezus trzyma w ręku kiść winogron, owoc, który, podobnie jak znajdująca się na drugim planie brzoza, zapowiada Jego śmierć na krzyżu. Młoda sosna to symbol nadziei na zmartwychwstanie, a dwie jodły w tle odwołują się do Maryi i ludzi. Drzewa podkreślają kontemplację, dzięki której Maryja znalazła się w niebie, dokąd zmierzają ludzie. Pozorna scena przedstawiająca Maryję z Jezusem uosabia los człowieka. Z kolei przezroczysty welon, pierścień z herbem Lucasa Cranacha starszego i poduszka podkreślają wnętrze, w którym przebywa matka z synem.
Przedwojenne dzieje arcydzieła
Siedem lat po namalowaniu dzieła, w 1517 roku, sekretarz biskupa wrocławskiego Jan Turzon przywiózł ze sobą dwa obrazy Lucasa Cranacha starszego. Był to “Chrystus ubiczowany” i “Madonna pod jodłami”. Do XIX wieku praca Lucasa Cranacha starszego znajdowała się w kaplicy wrocławskiej katedry.
Lucas Cranach starszy. "Madonna pod jodłami",
ok. 1510. Muzeum Archidiecezjalne Wrocław.
Fot. BurgererSF. Domena publiczna, Wikipedia.
W okresie międzywojennym arcydzieło trafiło do skarbca, gdzie za opłatą pokazywano je zwiedzającym. W 1935 roku “Madonna pod jodłami” pojawiła się na wystawie w Schlesisches Museum der Bildenden Künste we Wrocławiu. To wtedy obraz Lucasa Cranacha starszego oficjalnie obfotografowano.
Losy "Madonny pod jodłami" podczas II wojny światowej
W 1943 roku, w obawie przed nalotami aliantów, “Madonna pod jodłami” trafiła do klasztorów w Henrykowie i Kłodzku. Po zdobyciu miasta przez Rosjan, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu Kurt Engelbert przywiózł i umieścił w muzeum “Madonnę pod jodłami”. W trakcie ewakuacji obraz Lucasa Cranacha starszego uległ drobnym uszkodzeniom. Największych napraw wymagała przełamana na dwie części lipowa deska, na której Lucas Cranach starszy umieścił Madonnę z Dzieciątkiem. Konserwację obrazu zlecono pracownikowi muzeum księdzu Siegfriedowi Zimmerowi, który pokochał dzieło i postanowił je ukraść. Chciał, aby “Madonna pod jodłami” trafiła do Niemiec.\
Ślepa miłość
W 1946 roku ksiądz Siegfried Zimmer razem z dawnym wychowankiem i wikariuszem kościoła św. Bonifacego we Wrocławiu wykonali kopię “Madonny pod jodłami”. Oryginał i kopię obrazu dobrze ukryli. Rok później wysiedlony z Polski Siegfried Zimmer wsiadł do pociągu z nietypową przesyłką, tacą owiniętą ceratą, lecz zaaferowani złotymi monetami celnicy nie zwrócili uwagi na “Madonnę pod jodłami”. Jakiś czas potem, kopię obrazu Lucasa Cranacha starszego ksiądz Karol Milik, ordynariusz katedry we Wrocławiu, powiesił kopię dzieła na ołtarzu głównym. Zakonnik otrzymał “Madonnę pod jodłami” od niemieckiej administracji kościoła.
"To nie jest prawdziwy Cranach"
W 1961 roku kuria we Wrocławiu poprosiła o kolorowe zdjęcia “Madonny pod jodłami” Lucasa Cranacha starszego. Zadanie to powierzono konserwatorce Muzeum Śląskiego we Wrocławiu Danieli Stankiewicz. Badaczka znała świetnie obraz Lucasa Cranacha starszego i od razu odkryła, że przyniesiona do muzeum “Madonna pod jodłami” była nieudolnym falsyfikatem. Poza podobraziem, sposobem nałożenia na płótno farb, ułożeniem drewnianych spoin i krakelurami kobieta odkryła niedopracowane detale, zachwiane proporcje twarzy Jezusa i zmienione rysy twarzy Maryi. Nie było wątpliwości: przyniesiony obraz nie był prawdziwą “Madonną pod jodłami” Lucasa Cranacha starszego. Gdzie w takim razie znajdowało się oryginalne dzieło sztuki?
Skandal na pół świata
W latach 60. XX wieku Daniela Stankiewicz opublikowała swój artykuł. Wśród historyków sztuki, kolekcjonerów i marszandów wybuchł skandal. Mówiło się, że prawdziwa “Madonna pod jodłami” Lucasa Cranacha starszego znajduje się gdzieś w Europie. Pod koniec lat 60. XX wieku na rynku sztuki pojawił się falsyfikat “Madonny pod jodłami”, ale żadne muzeum nie było zainteresowane zakupem obrazu. Kopią dzieła Lucasa Cranacha starszego nie pogardzili za to kolekcjonerzy.
Lucas Cranach starszy. "Adam i Ewa",
ok. 1510. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Zielony. Domena publiczna, Wikipedia.
W 1981 roku biskupi z Niemiec poinformowali polski Kościół o znajdującej się w Bonn “Madonnie pod jodłami”. Walka o arcydzieło Lucasa Cranacha starszego trwała kilkadziesiąt lat. Dopiero 27 sierpnia 2012 roku “Madonna pod jodłami” powróciła do Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu, gdzie zawisła obok kopii księdza Zimmera.
Arcydzieło na światową skalę
Obraz “Madonna pod jodłami” Lucasa Cranacha starszego to jedno z niewielu dzieł malarza, które znajdują się w Polsce. Przyrównywany do Hansa Holbiena młodszego i Albrechta Dűrera artysta nie spodziewał się, że powstanie kopia “Madonny pod jodłami”, a oryginał powróci po latach do katedry we Wrocławiu. Historia “Madonny pod jodłami” Lucasa Cranacha starszego jest opowieścią o pasji, ludzkiej zachłanności i wierze, że uznane za zaginione obrazy odnajdą się po latach w prywatnych kolekcjach i powrócą do prawowitych właścicieli. To historia zabytku będącego milczącym świadkiem II wojny światowej.
Źródła:
Małgorzata Giermaz
27.07.2026 / 11:00
