„POLSKA jest jedyną rzeczą, na której mi naprawdę zależy. Kultura polska na całym terytorium państwowym polskim jest mi najcenniejszą. Bo wiem, że istnieją narody bez terytorium, bez języka, bez państwa, ale nie przetrwają narody bez kultury”.
Karol Estreicher młodszy, "Dzienniki".
Karol Estreicher młodszy.
Fot. Edward Knapczyk. Domena publiczna, Wikipedia.
Przyszedł na świat 4 marca 1906 roku w Krakowie w inteligenckiej rodzinie, w której regularnie czytano Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, a wizyty w muzeach uważano za coś oczywistego. Każdy z rodu Estreicherów marzył o zajęciu się nauką, i Karol Estreicher, który otrzymał imię po dziadku, znanym bibliofilu i autorze „Bibliografii Polskiej” chciał kontynuować przyjętą w ich domu tradycję. W przeciwieństwie do dziadka i ojca prawnika, Estreicher zaczął studiować historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1928 roku zrobił doktorat i zamierzał pozostać na uczelni, lecz los zgotował mu niespodziankę.
Misja życia
W dniu wybuchu II wojny światowej, 1 września 1939 roku, kierowany zaszczepionym przez ojca patriotyzmem Karol Estreicher młodszy przybył do Paryża, gdzie zamierzał wstąpić do formującej się polskiej armii. O młodym i ambitnym naukowcu wiele dobrego słyszał generał Władysław Sikorski, który złożył Karolowi Estreicherowi młodszemu propozycję nie do odrzucenia. Sikorski chciał, aby historyk sztuki został jego sekretarzem i pomógł w odzyskiwaniu zrabowanych dzieł sztuki. Karkołomne zadanie, jakie przed nim stanęło, zmusiło go do stworzenia Biura Rewindykacji Polskich Strat Kultury przy Ministerstwie Prac Kongresowych w Londynie, w którym zarządzał ośmioosobowym zespołem i użerał się z urzędnikami.
Ocalić od wywiezienia
W pierwszej kolejności Karol Estreicher młodszy przeglądał archiwa i dokumentował zaginione dzieła, a te, które były na miejscu zabezpieczał i wywoził. W ten sposób ocalił m.in. pamiątki po ostatnim królu Polski Stanisławie Auguście Poniatowskim i wawelskie arrasy. Częściowo wywiezione do Kanady zabytki miały doczekać końca wojny, jednak większość z nich Karol Estreicher młodszy musiał dla Polski dopiero odzyskać.
Leonardo da Vinci. "Dama z gronostajem",
ok. 1489. Muzeum Książąt Czartoryskich Kraków.
Fot. Muzeum Książąt Czartoryskich Kraków. Domena publiczna, Wikipedia.
Problemy napotkał m.in. przy rewindykacji „Ołtarza Mariackiego” Wita Stwosza i „Damy z gronostajem” Leonarda da Vinci. O Karolu Estreicherze młodszym mówiono, że był nieprzejednanym badaczem i rzadko zmieniał zdanie. Dyrektorowi Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku nie pozwolił powiesić w nowojorskiej galerii „Damy z gronostajem” Leonarda da Vinci. Historyk sztuki uważał, że polskie zabytki powinny powrócić do miejsc, gdzie znajdowały się przed II wojną światową.
Zdążyć przed wywiezieniem
W marcu 1940 roku Karol Estreicher młodszy dokonał przerażającego odkrycia: z Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie zniknęły cenne księgozbiory, w tym prace dziadka, których nie udało mu się przetransportować w bezpieczniejsze miejsce. Nie chcąc powielać tego samego błędu Estreicher zawczasu zajął się pozostałymi zabytkami. Zapisał w "Dziennikach":
Gobelin z monogramem króla Zygmunta II Augusta,
ok. 1555. Wawel Kraków.
Fot. Pofka, Domena publiczna, Wikipedia.
"(....) Dziś wyewakuowano do Angers «Biblię Gutenberga», «Psałterz Floriański», kodeksy francuskie z XIII w., «Kazania Świętokrzyskie» były złożone w Bibliotece Polskiej. Misją jest wywieźć te rzeczy za granicę, najlepiej do Ameryki”.
Praca za biurkiem...
Większość czasu Karol Estreicher młodszy spędzał w biurze. Pracował w trudnych warunkach, pod presją czasu.
Wit Stwosz, "Ołtarz Mariacki",
1477. Kościół NMP Kraków.
Fot. Gerd Eichmann. Domena publiczna, Wikipedia.
"Nie mam biura, nie mam nikogo do pomocy. Tutejsze polskie placówki, choć przyjechałem urzędowo polecany przez Sikorskiego zastosowały wobec mnie bierny opór polegający na tym, że żadnych ułatwień się nie robi, że pomocy żadnej nie mam, że pracami memi nikt się nie interesuje, a listu polecającego, kontaktu nikt mi nie udzieli. Jestem skazany absolutnie na własne siły i spryt, na własną (lichą) znajomość języka. W tych warunkach męczę się i sprawy czysto techniczne zabierają mi nadmiernie wiele czasu, tak że nie raz wprost mi jest ciężko pracować (…)”.
… i w terenie
Estreicher pracował też poza biurem. Łącznie odbył osiem podroży do Norymbergi, Francji i Niemiec, gdzie poszukiwał zabytków, z których nie wszystkie udało mu się przywieźć do Polski. Największą zagadkę stanowił „Portret młodzieńca” Rafaela, obraz z kolekcji Czartoryskich, o odzyskanie którego nieustannie zabiegał. W 1951 roku wziął udział w przesłuchaniach kilkorga nazistowskich dygnitarzy, lecz rozmowy o zaginionych dziełach sztuki nie przyniosły rezultatu. „Portret młodzieńca” Rafaela bezpowrotnie zaginął i do dziś nie wiemy co się z nim stało.
Powrót do Krakowa
Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej, Karol Estreicher młodszy powrócił do Krakowa i do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wraz z innymi pracownikami przekształcił Collegium Maius w muzeum. Naukowiec nie pracował tylko na uczelni.
Dziedziniec Collegium Maius. Kraków.
Fot. Lestat (Jan Mehlich). Domena publiczna, Wikipedia.
Przez blisko dwie dekady był dyrektorem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. W 1967 roku Karol Estreicher młodszy przeszedł na wcześniejszą emeryturę, ale nie opuścił murów uczelni. Energiczny, pełen werwy i nowych pomysłów Estreicher pozostał legendą Uniwersytetu Jagiellońskiego, w której kształciły się całe pokolenia Polaków.
Misja, która trwa
Ważnym wydarzeniem w życiu Karola Estreichera młodszego było wydanie w 1977 roku „Historii sztuki w zarysie”, pierwszej w Polsce książki o sztuce z kolorowymi ilustracjami. Poza opisami dzieł Estreicher przybliżał czytelnikom ich wartość i poruszał nieznane dotąd zagadnienia związane z falsyfikatami. To była pionierska praca, która, podobnie jak reszta dotychczasowych dokonań Karola Estreichera młodszego, zasługiwała na uznanie.
Karol Estreicher młodszy zmarł 29 kwietnia 1984 roku w Krakowie. W dniu jego śmierci dziennikarze wspominali zasługi i dorobek historyka sztuki, a wśród nich poszukiwanie zaginionych w czasie wojny arcydzieł, który młodsze pokolenia zarażał pasją i determinacją oraz pozostał wzorem dla tych, którzy kontynuują jego misję.
Wykorzystane cytaty pochodzą z książek Z. K. Witek „Dokumenty rewindykacji polskich dóbr kultury zrabowanych przez Niemców w latach 1939-1944 z archiwum Karola Estreichera jr.”, Kraków 2015, s. 53 i Z. K. Witek „Karol Estreicher junior (1906-1984). Losy spuścizny.”, t. 2, Kraków 2007, s. 7 i 38.
Źródła:
K. Estreicher, „Dziennik Wypadków”, t.1, 2, VII, cz. 1, Kraków 2001 - 2003.
D. Matelski, „Karol Estreicher jr, 1906-1984. Biografia wielkiego Polaka.", t. 1, Kraków 2016.
Z. K. Witek, „Karol Estreicher junior (1906-1984). Losy spuścizny.”, t. 2, Kraków 2007.
Ibidem, „Dokumenty rewindykacji polskich dóbr kultury zrabowanych przez Niemców w latach 1939 - 1944 z archiwum Karola Estreichera juniora.”, Kraków 2015.
Małgorzata Giermaz
04.03.2026 / 06:00
