Małgorzata Giermaz
24.11.2025 / 21:24Czy zdobycie materialnego sukcesu i wysokiej pozycji w Stanach Zjednoczonych było najważniejszym celem Stanisława Szukalskiego (1893 - 1987), rzeźbiarza, malarza i przywódcy Szczepu Rogate Serce, który większość życia spędził w Ameryce? Jego „anty naturalne, noszące piętno plastyki egipskiej, wschodnioazjatyckiej i meksykańskiej” prace jednych szokowały. innych zachwycały. Co sprawiło, że zainteresował się nimi sam Leonardo diCaprio?
Art Institute of Chicago. Biblioteka Brytyjska Londyn. Fot. Biblioteka Brytyjska. Domena publiczna, Wikipedia.
"Trzeba robić każde dzieło, jakby miało być ostatnim w życiu. Jakby miało być testamentem i pomnikiem dla samego siebie”.
Stanisław Szukalski
Stanisław Szukalski, "Portret Jacka Jonesa",
1919. Biblioteka Newberry Chicago.
Fot. Fae. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodził się 13 grudnia 1893 roku w Warcie, ale większość życia spędził za oceanem. Stanisław Szukalski miał rok, kiedy ojciec - Dyonizy Szukalski - chcąc zapewnić rodzinie byt wyjechał do Afryki Południowej. Mężczyzna był przyzwyczajony do życia na obczyźnie. W 1902 roku, po upadku powstania Burów, Dyonizy Szukalski wrócił do Polski i osiedlił się w Gidlach, koło Radomska. W czasie gdy ojciec przebywał za granicą, Stanisław Szukalski poszedł do szkoły powszechnej i szkoły Fabianiego w Radomsku. Nauczyciele dostrzegli w nim artystyczny talent i pasję do rzeźby.
Wyjazd do Ameryki
W 1903 roku Dyonizy Szukalski po raz kolejny wyjechał z kraju. Tym razem zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, dokąd ściągnął rodzinę. W nowym miejscu Stanisław Szukalski jeszcze bardziej zainteresował się sztuką. W wieku 13 lat trafił do Chicago Art Institute. Prestiżowa uczelnia nie przyjmowała nieletnich, lecz zrobiła wyjątek dla Stanisława Szukalskiego, który dał się poznać jako artysta z nieprzeciętną pamięcią i wyobraźnią. Już wtedy przyszły rzeźbiarz inspirował się sztuką Inków, poszukał niecodziennych rozwiązań i pomysłów.
Powrót do Ojczyzny
Sześć lat później, w 1909 roku, Stanisław Szukalski przyjechał do Krakowa, gdzie rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w klasie profesora Konstantego Laszczki. Rok po przeprowadzce artysta otrzymał pierwszą nagrodę za rzeźbę, a z wystawy studentów w 1911 roku wrócił ze srebrnym medalem.
Pałac Sztuki Kraków.
Fot. Silar. Domena publiczna, Wikipedia.
Stanisław Szukalski nie był jednak nauczony dyscypliny. Po tym, jak został zawieszony w prawach studenta, jego pracami zainteresował się Jacek Malczewski. Przed końcem roku akademickiego Stanisław Szukalski zdążył przeprosić profesora Konstantego Laszczkę, ukończył akademię i wziął udział w wystawie w Pałacu Sztuki w Krakowie.
Trudności w drodze na szczyt
We wrześniu 1913 roku Stanisław Szukalski wrócił do Ameryki, gdzie po raz drugi trafił do Chicago Art Institute. Stworzył wtedy wiele dzieł, np. "Jednorękiego Mężczyznę na Wietrze", "Oratora" i "Popiersie Dawida". To nie był najszczęśliwszy czas w życiu malarza. Po śmierci ojca Szukalski głodował, i aby się utrzymać pracował w rzeźni, gdzie poznał dziennikarzy i krytyków. Rzeźbiarz zaprzyjaźnił się z nimi i poprosił ich o napisanie kilku pochlebnych artykułów na swój temat. Stanisław Szukalski liczył na zainteresowanie kolekcjonerów i miłośników sztuki.
Prawie jak Rodin
Na początku lat 20. XX wieku Stanisław Szukalski ożenił się z malarką Heleną Walker. Artysta większość czasu spędzał w studio, gdzie pracował nad książką „The Work of Szukalski” i wystawą w Zachęcie. Dzieła Stanisława Szukalskiego zachwyciły krytyków, którym rzeźby kojarzyły się z pracami Augusta Rodina. Te opinie drażniły Szukalskiego, który zamierzał udowodnić krytykom, że jest lepszy od francuskiego artysty.
Stanisław Szukalski (z lewej) z redaktorem Stanisławem Stworą,
1929. NAC.
Fot. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny. Domena publiczna, Wikipedia.
W 1925 roku Szukalski uczestniczył w Międzynarodowej Wystawie Nowoczesnej Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu, gdzie zdobył główną nagrodę za brązy i Złoty Medal za kamienne rzeźby.
Porażki rzeźbiarza
W czasie, gdy nie przygotowywał prac na wystawę w Paryżu, Stanisław Szukalski projektował pomnik Adama Mickiewicza w Wilnie. Nie wszystko szło zgodnie z planem. Karmiący krwią orła poeta nie spodobał się jury konkursu. W ostatniej chwili sędziowie zmienili zdanie i pozbawili Stanisława Szukalskiego nagrody. W podobny sposób znawcy sztuki postąpili z prototypem nowej polskiej monety. W 1928 roku zniechęcony porażkami rzeźbiarz wygłosił w Zachęcie przemówienie, w którym piętnował środowisko artystyczne i stronników francuskiej sztuki.
Szczep Rogate Serce
W trakcie spontanicznie wygłoszonej mowy, Stanisław Szukalski opowiedział o swojej filozofii, która spodobała się studentom Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Część z nich wstąpiła później do założonego przez artystę Szczepu Rogate Serce i pomagała Stanisławowi Szukalskiemu w pisaniu artykułów.
Rzeźbiarz marzył o stworzeniu „Twórcowni” w Krakowie. Jej duchowy przywódca, Józef Piłsudski, miał stworzyć w Polsce centrum polityczno-kulturalne oraz zarządzać Neuropą, zbiorem państw europejskich „bez Anglii, Francji, Niemiec i Włoch”.
Zmagania z samym sobą
W 1932 roku Stanisław Szukalski był już cenionym artystą. Po wydaniu drugiej monografii, rozwodzie i związku z Joan Lee Donovan, nianią swojej córki, prezentował prace w Chicago i Nowym Jorku. Do pełni szczęścia brakowało mu pracowni i regularnie napływających zamówień. W obu przypadkach artyście pomógł Marian Konarski, członek Szczepu Rogate Serce, który zadbał, aby rzeźby Stanisława Szukalskiego pojawiały się w Katowicach, Krakowie i Warszawie.
Przyjaciel Hitlera i Mussoliniego?
Nie wszystkie pomysły Stanisława Szukalskiego zostały dobrze przyjęte. Kiedy artysta wymyślił toporła, symbol promujący sztukę Słowian, nie sądził, że krytycy uznają go za topokrzyż, antysemickie oznaczenie. Pochopnie założyli, że rzeźbiarz zaprzyjaźnił się z Adolfem Hitlerem i Benito Mussolinim.
Dedykacja Stanisława Szukalskiego,
XX w. Muzeum Historyczne Katowice.
Fot. Michał Bulsa. Domena publiczna, Wikipedia.
W 1937 roku niesłusznie oskarżony o kolaborację z wrogiem Stanisław Szukalski uczestniczył w Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu, gdzie zdobył Dyplom Honorowy, lecz ten fakt nie poprawił jego sytuacji. Jego dzieła w dalszym ciągu bojkotowano.
Teoria zermatyzmu
We wrześniu 1939 roku Stanisław Szukalski wyemigrował do Kalifornii, gdzie z trudem się utrzymywał. Nie mógł przeboleć, że większość prac podczas II wojny światowej zniszczyli naziści. Rzeźbiarz najwięcej czasu spędzał wtedy w pracowni, gdzie wymyślił teorię zermatyzmu zgłębiającą niewyjaśnione tajemnice ludzkości. Powstały maszynopis nazywał się „Protonog”, miał 43 tomy i był jego dziełem życia.
Przyjaźń, która wszystko zmieniła
W latach 40. XX wieku artysta zamieszkał w Los Angeles, gdzie zaprzyjaźnił się z rodziną Leonardo diCaprio. Mimo renty przyznanej przez miasto i pomocy przyjaciół Stanisław Szukalski nie był szczęśliwy.
Obraz przedstawiający Leonardo diCaprio, 2011.
Fot. Rajasekharan Parameswaran. Domena publiczna, Wikipedia.
Usiłował odzyskać dobre imię i skradzione w czasie II wojny światowej prace, lecz jego starania spełzły na niczym. Artysta zmarł 19 maja 1987 roku w Burbank. Wiele lat po jego śmierci Leonardo diCaprio wyprodukował dokument o przyjacielu z dzieciństwa, który przedstawia artystę z zupełnie innej perspektywy.
Pośmiertnie doceniony?
Stanisław Szukalski był twórcą, którego sztuki nikt nie rozumiał. Wyimaginowane symbole i czas, w którym żył uczyniły z niego wroga Polski. Dopiero niedawno dzieła artysty, za sprawą wyemitowanego na Netflxie filmu, zaczęto uznawać za oryginalne i ciekawe. Pytanie, czy Stanisław Szukalski zdobędzie pośmiertną sławę, wciąż pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi.
Źródła:
