Małgorzata Giermaz
30.04.2026 / 12:00W 1477 roku Wit Stwosz (1448 - 1533) stworzył dla kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP w Krakowie jedną z najpiękniejszych nastaw ołtarzowych świata. W trakcie II wojny światowej pracą zaopiekowali się naziści, którzy wywieźli nastawę do Norymbergi. 30 kwietnia 1946 roku Karol Estreicher młodszy (1906 - 1984), historyk sztuki odpowiedzialny za restytucję setek tysięcy wywiezionych z Polski dzieł sztuki, wrócił z „Ołtarzem Mariackim” do Krakowa.
Wit Stwosz. "Ołtarz Mariacki", 1477. Kościół Wniebowzięcia NMP. Fot. Gerd Eichmann. Domena publiczna, Wikipedia.
„Ołtarza Mariackiego odnowienie pochwycił malarz Słonecki i wykorzystał do celów dochodowych. Rozszerza pogłoski o rzekomym złym stanie ołtarza, o konieczności jego daleko idącej konserwacji, zwołuje konferencje i podejmuje na nich uchwały bez znaczenia. Ołtarz Mariacki w swych zasadniczych częściach jest świetnie zachowany. Wielkie posągi i duże płaskorzeźby nie wymagają żadnej naprawy. To trochę dziurek, jakie wytoczyły w ciągu 500 lat robaki, nie grozi ołtarzowi szkodą”.
Karol Estreicher młodszy
Wit Stwosz. "Ołtarz Bamberski",
XVI w. Katedra Bamberg
Fot. Berthold Werner, Domena publiczna.
Ołtarz z kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krakowie to najbardziej znana praca Wita Stwosza. Rzeźbiarz urodził się około 1448 roku w Horb am Neckar koło Stuttgartu lub Horben, miejscowości położonej kilkanaście kilometrów na południowy wschód od Aarau, gdzie przyszedł na świat jego brat Maciej. Wykształcony w górnej Nadrenii Wit Stwosz był mistrzem w swym fachu, ale nie zdążył stworzyć w Norymberdze cechu i nie mógł liczyć na intratne zlecenia.
W 1477 roku przyjechał do Krakowa, gdzie spędził dwadzieścia lat, z czego dwanaście poświęcił „Ołtarzowi Mariackiemu”. Prace nad retabulum postępowały szybko, co spodobało się Radzie Miejskiej wizytującej kościół. W nagrodę Wit Stwosz został zwolniony z płacenia podatków, jednak po wykonaniu nastawy i kilku pomniejszych zamówień, w tym nagrobka króla Kazimierza Jagiellończyka, snycerz powrócił do Norymbergi, gdzie zmarł w 1533 roku.
Fundatorzy nastawy
„Ołtarz Mariacki” nie był pierwszą nastawą wykonaną dla Bazyliki Mariackiej w Krakowie. Pierwsze retabulum ufundował Mikołaj Wierzynek Młodszy, kupiec, ławnik i rajca krakowski, lecz po zawaleniu się świątyni trzeba było ufundować nowy ołtarz główny.
Wit Stwosz. "Ołtarz Mariacki:, fragment,
1477. Kościół Wniebowzięcia NMP Kraków.
Fot. Krytzolina, Domena publiczna, Wikipedia.
Wybór rady miejskiej padł na Wita Stwosza, który z pojedynczych kloców drewna wykonał ponad dwieście drewnianych figur, z czego największe rzeźby osiągnęły wysokość do trzech metrów. Całe przedsięwzięcie sfinansowali członkowie Bractwa Mariackiego, którym nie podobało się, że kościół był pozbawiony ołtarza głównego. W ramach podziękowania za zlecenie Wit Stwosz sportretował najbardziej zasłużonych członków bractwa.
Niezrównane dzieło Wita Stwosza
Głównym i najważniejszym tematem „Ołtarza Mariackiego” jest scena Zaśnięcia Maryi. Otoczona apostołami i podtrzymywana przez św. Jakuba Madonna stoi w pobliżu pozostałych uczniów Jezusa. Głowy postaci prawie stykają się ze sobą i nie pozostawiają wolnej przestrzeni. Snycerz zadbał o to, by stojący pod kątem w udrapowanych szatach i nienaturalnie skręconych sylwetkach modele przypominali aktorów. Dramatyzm chwili podkreślają ekspresyjne gesty i ruch ciała.
Wit Stwosz. "Ołtarz Mariacki", zwieńczenie,
1477. Kościół Wniebowzięcia NMP Kraków.
Fot. Gerd Eichmann. Domena publiczna, Wikipedia.
Elementy sacrum i profanum oddziałują na siebie, mistyka przeplata się z życiem codziennym w średniowiecznym Krakowie. Jak przystało na geniusza Wit Stwosz zadbał o realistyczne przedstawienie postaci. Apostołowie noszą stroje z epoki, mają zdeformowane od pracy dłonie, podrapaną skórę i nabrzmiałe żyły, które są przeciwwagą dla idealnego wizerunku omdlewającej Maryi.
Program artystyczny nastawy
Wit Stwosz zadbał, aby złożona z czterech skrzydeł szafa nastawy „Ołtarza Mariackiego” przedstawiała program zamówiony przez fundatorów. Część retabulum jest nieruchoma, resztę skrzydeł wieńczących nastawę można otwierać.
Wit Stwosz. "Ołtarz Mariacki", lewe skrzydło nastawy.
1477. Kościół Wniebowzięcia NMP Kraków.
Fot. Ojej58. Domena publiczna, Wikipedia.
W ruchomych skrzydłach retabulum Wit Stwosz umieścił Radości Maryi, czyli sceny od Zwiastowania po Zesłanie Ducha św. Zamkniętą część ołtarza rzeźbiarz przeznaczył na dwanaście scen z życia Jezusa i Maryi. Zgodnie z wolą członków Bractwa Mariackiego w prawym ruchomym skrzydle „Ołtarza Mariackiego” znalazła się scena Ukrzyżowania. W predelli ołtarza nie zabrakło drzewa Jessego, które Wit Stwosz wykonał ze 130-letniego dębu z Puszczy Niepołomickiej.
Dalsze losy ołtarza
Począwszy od II ćwierci XVI wieku, nastawa Wita Stwosza była wielokrotnie czyszczona i konserwowana m.in. przez Jana Matejkę. Konserwacja nastawy stała się wydarzeniem artystycznym, historycznym, naukowym i patriotycznym. Kolejne czyszczenie „Ołtarza Mariackiego” odbyło się kilka miesięcy przed II wojną światową. Uczestniczył w niej Karol Estreicher młodszy, który zamierzał ewakuować nastawę do Nowego Jorku. Naukowiec nie przypuszczał, że planom tym sprzeciwią się władze Kościoła.
Mając na uwadze dobro „Ołtarza Mariackiego” Karol Estreicher młodszy w nocy z 28 na 29 sierpnia 1939 roku wywiózł dzieło Wita Stwosza do katedry i seminarium duchownego w Sandomierzu. W trakcie II wojny światowej ołtarzem Wita Stwosza zainteresowali się naziści, którzy umieścili go w schronie w Norymberdze.
Pomoc Amerykanów
Karol Estreicher młodszy, kierownik Biura Rewindykacji Strat Kulturalnych w Londynie, bardzo niepokoił się o „Ołtarz Mariacki” Wita Stwosza. W 1946 roku uzyskał informacje o nastawie, która znajdowała się w Norymberdze. Estreicher zorganizował transport i poprosił o pomoc Amerykanów, Ministra Kultury i Sztuki Leona Kruczkowskiego oraz londyńskich emigrantów.
Wit Stwosz. "Ołtarz Mariacki", prawe skrzydło nastawy,
1477. Kościół Wniebowzięcia NMP Kraków.
Fot. Ojej85. Domena publiczna, Wikipedia.
Wyjazd Karola Estreichera młodszego do Niemiec opóźniali za to przedstawiciele rządu na emigracji. Chcieli, aby „Ołtarz Mariacki” Wita Stwosza trafił do Rzymu. Złożony z trzynastu świetnie wyszkolonych żołnierzy konwój wyruszył z Norymbergi 28 kwietnia 1946 roku po drugiej nad ranem. Trasa wiodła przez Czechosłowację, gdzie – wbrew obawom Karola Estreichera młodszego – retabulum Wita Stwosza witano z honorami.
Kłopotliwy powrót do Krakowa
Zaplanowane na obchody Dnia Pracy i święto Trzeciego Maja przekazanie władzom świeckim i kościelnym „Ołtarza Mariackiego” miało skłonić aliantów do szybszego wyjazdu z kraju. Rząd obawiał się antykomunistycznych demonstracji, zamieszek związanych z przywiezionymi dziełami sztuki i wysłał aliantów do Zakopanego, skąd mieli wyruszyć do Ameryki.
W nocy z 4 na 5 maja 1946 roku oficer polskiej tajnej policji przypadkowo strzelił do amerykańskiego żołnierza. Dwa dni później odbyła się konferencja uczestników domniemanej strzelaniny, w trakcie której komuniści wstrzymali wyjazd Amerykanów. Nie przewidzieli, że alianci wydadzą stosowne oświadczenie i równie szybko wylecą z Polski. “Ołtarz Mariacki” Wita Stwosza jest przykładem dzieła, którego losy są równie zagmatwane co losy kraju usiłującego odzyskać zaginione w trakcie II wojny światowej zabytki.
Źródła:
Z. K. Witek, “Dokumenty rewindykacji polskich dóbr kultury zrabowanych przez Niemców w latach 1939 - 1944 z archiwum Karola Estreichera jr.”, Kraków 2015.
