Małgorzata Giermaz
26.11.2025 / 17:28W 1921 roku Józef Mehoffer (1869 - 1946), młodopolski malarz, portrecista i rysownik, wykonał na zlecenie państwa polskiego portret marszałka Józefa Piłsudskiego. Włączony do Państwowych Zbiorów Sztuki obraz, przed wojną prezentowany w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych i kamienicy Baryczków na Starym Mieście, ewakuowany do Komendy Miasta Warszawy przy pl. Piłsudskiego 4. 29 sierpnia 2024 roku został przekazany do Muzeum Historii Polski w Warszawie.
Obrazy Józefa Mehoffera w Muzeum Narodowym w Warszawie. Fot. Zielony. Domerna publiczna, Wikipedia.
"Dziadka pamiętam jako człowieka łagodnego, delikatnego w obejściu, gentelmana. Humor miał refleksyjny, ale bardzo dowcipny".
Ryszard Mehoffer, wnuk malarza
Stanisław Wyspiański. "Portret Józefa Mehoffera",
1898. Muzeum Pałac Rogalin.
Fot. Kawaart. Domena publiczna, Wikipedia.
Przyszedł na świat 19 marca 1869 roku w Ropczycach, ale większość życia spędził w Krakowie. Józef Mehoffer, młodopolski malarz, witrażysta i rysownik, rozpoczął edukację w seminarium nauczycielskim i Gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie poznał między innymi Stanisława i Tadeusza Estreicherów oraz Stanisława Wyspiańskiego. Po maturze zapisał się do klasy Jana Matejki w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i na studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Józef Mehoffer uwielbiał podróżować. Był m.in. w Wiedniu i Paryżu.
Józef Mehoffer. "Witraż Caritas",
1901. Muzeum Narodowe Kraków.
Fot. Muzeum Narodowe Kraków. Domena publiczna.
W 1891 roku stworzył z Wyspiańskim „Życie Marii”, witraż dla Kościoła Mariackiego w Krakowie. Po tej realizacji Józef Mehoffer zdobywał coraz więcej zleceń, np. na witraże w kościołach w Turku, Lubieniu i katedrze we Fryburgu. Zaprojektował stuzłotowy banknot i salę sejmu w Warszawie. Wyspecjalizował się w portretach zamożnych osób, np. marszałka Józefa Piłsudskiego. Był autorem wielu znakomitych prac. Artysta zmarł 8 lipca 1948 roku w Wadowicach.
Jedyny taki portret
O dekoracyjnym charakterze „Portretu Marszałka Józefa Piłsudskiego” świadczy czytelna i klarowna kompozycja. Głównym i jedynym bohaterem dzieła jest Józef Piłsudski przedstawiony galowym szaroniebieskim mundurze z doczepioną wstęgą i Orderem Orła Białego. To jedyne przedstawienie marszałka z najwyższym odznaczeniem państwowym.
Oparty o szablę Piłsudski stoi przed otwartymi na oścież drzwiami katedry na Wawelu. Dodatkowo, na pierwszym planie obrazu malarz umieścił tarczę z datą 1918, która symbolizuje odzyskaną przez Polskę niepodległość. Józef Mehoffer umieścił w „Portrecie Marszałka Józefa Piłsudskiego” orła w koronie, który nawiązuje do orła z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Za marszałkiem, w tle portalu katedry, znajduje się promienista gloria z dwoma skrzydlatymi geniuszami w zbrojach, które otaczają herb Polski z orłem i Pogonią w koronie. Józef Mehoffer chciał podkreślić, że Piłsudski był ważną postacią w dziejach naszego kraju.
Historia pewnego portretu
W 1921 roku Józef Mehoffer był wysoko cenionym twórcą. To właśnie wtedy otrzymał od Kancelarii Cywilnej Naczelnika Państwa zlecenie na sportretowanie marszałka Józefa Piłsudskiego. Począwszy od 10 grudnia przez dziesięć następnych dni pracował w Belwederze nad szkicem obrazu olejnego (dziś w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego), który pod względem kompozycyjnym jest zbliżony do obrazu Muzeum Historii Polski.
Kamienica Baryczków. Stare Miasto Warszawa.
Fot. MM. Domena publiczna, Wikipedia.
W przeciwieństwie do szkicu, który w 1998 roku galerii przekazała wnuczka malarza, dzieje obrazu są bardziej skomplikowane. Praca włączona do Państwowych Zbiorów Sztuki – instytucji opiekującej się dziełami sztuki będącymi własnością państwa – była wystawiana w Prezydium Rady Ministrów II Rzeczpospolitej i Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Kamienicy Baryczków na Starym Mieście. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej praca została przeniesiona do Komendy Miasta Warszawy przy placu Piłsudskiego 4.
Starannie ukryte dzieło
30 września 1939 roku Komendę Miasta Warszawy przejęli Niemcy. Budynek średnio interesował żołnierzy, dużo chętniej niszczyli oni wszelkie przejawy polskości. Wiele wskazuje na to, że naziści nie wiedzieli o portrecie, w przeciwnym razie szybko by go zniszczyli. Dzieła, które były cenne hitlerowcy wywozili do Niemiec lub przekazywali prywatnym kolekcjonerom. Ten los nie spotkał jednak „Portretu marszałka Józefa Piłsudskiego”. Pospiesznie zawinięty w rulon obraz przeleżał na strychu jednej z warszawskich kamienic aż 85 lat. Odnalazł się w 2024 roku.
Powojenne losy portretu
29 sierpnia 2024 roku pracownicy Muzeum Narodowego w Warszawie otrzymali informację o zniszczonym i zagrzybionym obrazie, który wymagał interwencji ze strony konserwatorów. Nie było wiadomo co przedstawiało dzieło, identyfikację utrudniało zdeformowane podobrazie i ubytki w warstwie malarskiej.
Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BurgererSF. Domena publiczna, Wikipedia.
Opiekunowie "Portretu marszałka Józefa Piłsudskiego" – Katarzyna Ziemkiewicz i Mirosław Krupski – nie wiedzieli kto był poprzednim właścicielem obrazu. Pomimo wątpliwości pracę poddano zabiegom konserwatorskim. Po szczegółowych badaniach, okazało się, że dzieło z magazynu Muzeum Narodowego to zaginiony w czasie II wojny światowej "Portret marszałka Józefa Piłsudskiego" Józefa Mehoffera. We wrześniu 2024 roku praca została zaprezentowana publiczności i przekazana w depozyt Muzeum Historii Polski.
Kolejne dzieło odzyskane dla Polski
"«Portret marszałka Józefa Piłsudskiego» namalowany przez Józefa Mehoffera stanowi dla nas bezcenny nabytek ze względu na wybitnego twórcę, bohatera, ale i same losy obrazu. Będzie stanowił ważny eksponat na przyszłej wystawie stałej, w części poświęconej II Rzeczpospolitej” - powiedział Robert Kastro, dyrektor Muzeum Historii Polski.
Na konferencji prasowej głos zabrała też ministra Hanna Wróblewska, która przypomniała o konieczności rewindykacji polskich zabytków.
„(...) Obecnie prowadzimy 178 spraw restytucyjnych na całym świecie, w tym 51 w kraju. Działania restytucyjne były i będą prowadzone w ministerstwie, ale zachęcam też wszystkich do szczególnej uważności, ponieważ utracone dzieła możemy znaleźć także w kraju – na aukcji, wystawione do sprzedaży czy – tak jak w przypadku obrazu Mehoffera”.
„Portret Marszałka Józefa Piłsudskiego” Józefa Mehoffera to dzieło wyjątkowe. Odnalezione po latach jest świadkiem historii, która pokazuje, że nigdy nie warto tracić nadziei na odzyskanie skradzionych podczas II wojny światowej obrazów.
Źródła:
