Fot. Ablakok, Domena publiczna, Wikipedia.

 Urodził się 30 stycznia 1850 roku w Warszawie w rodzinie ceniącej sztukę – jego starszy brat Maksymilian również był malarzem. W wieku 16 lat, w 1868 roku, Aleksander Gierymski rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, gdzie w klasie Carla Theodora von Piloty'ego tworzył inspirowane impresjonizmem obrazy, które przyniosły mu sławę i uznanie. Utalentowany eksperymentator i dążący do perfekcji mistrz światłocienia przez lata współpracował z poczytnymi czasopismami, tj. „Kłosy” czy „Tygodnik Ilustrowany”, ale w opinii większości jego prace nie dorównywały dziełom brata. Malarz zmarł między 6 a 8 marca 1901 roku w Rzymie.

 W 1879 roku Aleksander Gierymski po kilkuletnim pobycie w Rzymie powrócił do Warszawy. Po skrytykowanym obrazie „W altanie” cierpiał na depresję. We wszystkim co robił, Gierymski był perfekcjonistą, często tworzył różne warianty tego samego dzieła.

Fot. Dziewoobrazow.pl, Domena publiczna, Wikipedia.

 Nie inaczej było z „Żydówką z pomarańczami”, której poświęcił dwa lata życia. Aleksander Gierymski rzadko opuszczał pracownię, stworzył w tym czasie szkice i rysunki oraz dwa obrazy znajdujące się w Muzeum Narodowym w Warszawie i Muzeum Śląskim. Bohaterką dzieła była bliżej nieznana handlarka, ale to nie ona a zdjęcia Konrada Brandla stanowiły dla malarza główne źródło inspiracji.

 Zdjęcia Karola Brandla nie powstawały w mieście, aranżowane w pracowni ukazywały różne typy mieszkańców Warszawy. Wśród nich była też odwrócona bokiem w trzech czwartych Żydówka z koszami owoców, która zainspirowała Aleksandra Gierymskiego do wykonania dwóch zachowanych dziś obrazów. Malarz chętnie korzystał z gotowych odbitek. Niektóre powstawały na jego zamówienie, lecz częściej, jak w przypadku „Żydówki z pomarańczami”, artysta sięgał po już wywołane zdjęcia. Pomimo fascynacji fotografią Aleksander Gierymski nie był niewolnikiem narzuconych form.

 Oba obrazy Aleksandra Gierymskiego – „Żydówka z cytrynami” i „Żydówka z pomarańczami” – powstały w tym samym czasie, lecz to płótno ze śląskiego muzeum malarz ukończył jako pierwsze. Bliźniaczo podobne dzieła różnią się kolorystyką i detalami. „Żydówka z cytrynami” tonie w wąskiej gamie barw, głównie w brązach i szarościach. Gierymski zaznaczył wyraźny kontrast pomiędzy handlarką i tłem dzieła. Wysunięta na pierwszy plan postać jest pogrążona w nędzy i rozpaczy. Owocarka dźwiga na przedramionach kosze cytryn, które przeszkadzają jej w trzymanej w ręku robótce.

 „Żydówka z pomarańczami” jest dużo barwniejszym dziełem Aleksandra Gierymskiego od stworzonego wcześniej obrazu. W wersji z Muzeum Narodowego w Warszawie malarz skoncentrował się na studium psychologicznym postaci, zwrócił uwagę na twarz modelki.

Fot. BurgererSF. Domena publiczna, Wikipedia.

 Mimo starannie zaplanowanej kompozycji artysta kilkakrotnie zmieniał koncepcję dzieła. Pierwotnie przekupka miała stać nad Wisłą, odwrócona plecami do łodzi. Ostatecznie Aleksander Gierymski umieścił Żydówkę na nieistniejącym wiadukcie Pancera, który łączył zjazd z placu Zamkowego z mostem Kierbedzia, skąd roztaczał się widok na kościół św. Krzyża i dawny Pałac Namiestnikowski (dzisiejszy Pałac Prezydencki).

 Aleksander Gierymski uważał „Żydówkę z pomarańczami” za jeden ze swoich najlepszych obrazów. W 1884 roku zaprezentował go na wystawie w Wiedniu. Krytykom spodobał się realistyczny portret przekupki, a zwłaszcza wyrażająca zniechęcenie twarz kobiety. "Żydówką z pomarańczami" zachwycił się też malarz. Pisał:

 Niemal natychmiast po namalowaniu „Żydówkę z cytrynami” kupił Ignacy Korwin-Milewski, mecenas malarza. W 1929 roku obraz zasilił zbiory galerii Abe Gutnajera, który odsprzedał go powstającemu właśnie Muzeum Śląskiemu w Katowicach.

 Losy „Żydówki z pomarańczami” są nieco bardziej skomplikowane. W 1902 roku właścicielką obrazu była Maria Szlenkierowa, wdowa po Karolu Janie Szlenkierze. Dwadzieścia pięć lat później obraz trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie znajdował się do lat 40. XX wieku.

 W 2010 roku "Żydówką z pomarańczami" Aleksandra Gierymskiego zainteresowało się Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Przemalowany i zagrzybiony obraz wyceniony na 4400 euro 15 lipca 2011 roku wrócił do Warszawy. Przez sześć kolejnych lat obrazem zajmowała się główna konserwatorka Muzeum Narodowego Anna Lewandowska, która przywróciła "Żydówce" dawny wygląd.

 "Żydówka z pomarańczami" Aleksandra Gierymskiego to obraz, który zaginął w 1944 roku i odnalazł się po latach w obcym kraju. Jego historia pokazuje, że nie warto rezygnować z poszukiwań skradzionych podczas II wojny światowej dzieł sztuki.