Małgorzata Giermaz
27.11.2025 / 12:51Andrzej Pityński (1946 - 2020), rzeźbiarz i kawaler Orderu Orła Białego, pochodził z Ulanowa, ale większość życia spędził w Ameryce. Najsłynniejszy polonijny artysta wyjechał do Ameryki tuż po II wojnie światowej, 3 października 1974 roku, gdzie zatrudnił się na budowie, studiował rzeźbę w Arts Students League w Nowym Jorku i tworzył dzieła godne zapamiętania.
Andrzej Pityński. „Pomnik rzezi wołyńskiej”, 2017. Droga S19 Domostawa. Fot. Phonepat. Domena publiczna, Wikipedia.
„Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,wyszywali wisielcami drzew płynące morze.
Wyuczyli cię, syneczku, ziemi twej na pamięćgdyś jej ścieżki powycinał żelaznymi łzami.Odchowali cię w ciemności, odkarmili bochnem trwóg,przemierzyłeś po omacku najwstydliwsze z ludzkich dróg.
I wyszedłeś, jasny synku, z czarną bronią w noc,i poczułeś, jak się jeży w dźwięku minut - zło.Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką.Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?”Krzysztof Kamil Baczyński. „Elegia o chłopcu polskim”.
Andrzej Pityński, "Matka Boska Powstańska",
1984. Al. Solidarności Warszawa.
Fot. Wisła. Domena publiczna, Wikipedia.
Przyszedł na świat 15 marca 1947 roku w Ulanowie w patriotycznej rodzinie, dla której hasła typu „II wojna światowa”, „Katyń” i ”Rzeź Wołyńska” nie były pustymi sloganami. Andrzej Pityński, syn antykomunistycznych działaczy, już w dzieciństwie wspierał Żołnierzy Wyklętych. Pomimo prześladowań Andrzej Pityński ukończył liceum ogólnokształcące i Technikum Wodno-Melioracyjne w Trzcianie koło Rzeszowa, po którym został geodetą.
Nagła zmiana planów
W połowie lat 60. XX wieku Andrzej Pityński zmienił zawód. Najpierw poszedł do Studium Nauczycielskiego w Krakowie. Potem w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych uczył się myślenia przestrzennego, w czym wspierali go profesorowie Marian Konieczny i Jerzy Bandura. Jeszcze będąc w Krakowie Andrzej Pityński wykonał swoje pierwsze dzieło, które stanęło przed Collegium Paderevianum.
Życie na emigracji
Będąc synem antykomunistycznych działaczy, Andrzej Pityński sam został uznany za „wroga ludu”. Nie mając wyboru wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował na budowach, wykańczał mieszkania, a w międzyczasie rozpoczął studia w Art Students League w Nowym Jorku.
Andrzej Pityński, "Partyzanci",
1983.World Trade Center Station Boston.
Fot. Kraktraffic. Domena publiczna, Wikipedia.
Pięć lat później, w 1979 roku, Andrzej Pityński odlał pierwszą rzeźbę. „Partyzanci I” byli hołdem dla Żołnierzy Wyklętych, z którymi władze Polski Ludowej obeszły się wyjątkowo okrutnie.
Symbol polskiej historii
W 1987 roku artysta uzyskał amerykańskie obywatelstwo. Na co dzień uczył rzeźby w Johnson Atelier Technical Institute of Sculpture w Merceville i uczestniczył w spotkaniach National Sculpture Society. Swoje najsłynniejsze dzieło stworzył w 1991 roku. Odlany w brązie żołnierz przebity bagnetem powstawał etapami. Na cokole płaskorzeźby artysta przedstawił krzyż i wychodzącą z niego kobietę z dwójką dzieci w kajdanach. Symboliczne przedstawienie ofiar Syberii kontrastowało z płaskorzeźbą poświęconą ofiarom ataku na World Trade Center.
Andrzej Pityński w Polsce
Andrzej Pityński wielokrotnie odwiedzał Polskę. Po raz pierwszy rzeźbiarz przyjechał do kraju pod koniec lat 80. XX wieku, gdy bez zezwolenia postawił w Ulanowie pomnik papieża Jana Pawła II.
Andrzej Pityński. „Pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej”, detal.
1998. Plac Grunwaldzki Warszawa.
Fot. Szczebrzeszynski. Domena publiczna, Wikipedia.
14 sierpnia 1998 roku, w przededniu Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Święta Wojska Polskiego, Andrzej Pityński odsłonił Pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej, a kilkanaście lat później, 11 września 2011 roku, podarował Stalowej Woli swój kolejny monument, „Patriotę”.
Inne znane dzieła polskiego rzeźbiarza
Andrzej Pityński stworzył wiele niezapomnianych rzeźb. Są wśród nich Bostoński Pomnik Partyzantów, odsłonięta w 1991 roku w Jersey City rzeźba upamiętniająca ofiary zbrodni katyńskiej, usytuowany na cmentarzu polskiej Częstochowy pomnik Mściciela w Doylestown, znajdujące się na Largo Generale Anders w Casino popiersie dowódcy 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa oraz rzeźby przedstawiające znanych Polaków: Marię Curie-Skłodowską, Tadeusza Kościuszkę i księdza Jerzego Popiełuszkę.
Pomnik ku czci ofiarom Rzezi Wołyńskiej
W 2017 roku Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce zwróciło się do Andrzeja Pityńskiego z prośbą o wykonanie monumentu, który upamiętniłby Rzeź Wołyńską. Wykonany w Gliwickim Zakładzie Urządzeń Technicznych odlew miał stanąć w Parku Pamięci Narodowej w Toruniu. Ostatecznie pomnik pojawił się w Domostawie, obok parkingu, tuż przy drodze ekspresowej S19. Dynamiczna, ekspresyjna, o dużym ładunku emocjonalnym rzeźba spodobała się mieszkańcom.
Dzieła z przekazem
Rok 2017 był dla Andrzeja Pityńskiego ważny także z innego powodu: artysta został odznaczony Orderem Orła Białego. Rzeźbiarz otrzymał nagrodę od ówczesnego prezydenta Polski, Andrzeja Dudy, za całokształt twórczości.
Andrzej Pityński. „Patriota”,
2010. Skrzyżowanie al. Jana Pawła II i ul. Komisji Edukacji Narodowej Stalowa Wola
Fot. Panek. Domena publiczna, Wikipedia.
Rzeźby idealnie rozplanowane
Rzeźby Andrzeja Pityńskiego są świetnie rozplanowanymi w czasie i przestrzeni pracami. Swobodny styl prac współgra z dynamicznymi, teatralnymi gestami i diagonalnymi liniami. Prace artysty przedstawiają nieubarwioną i krwawą historię Polski. Jak powiedział w trakcie uroczystości Marek Kulimowski, dyrektor Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce:
„Andrzej Pityński był mistrzem dłuta, którego pomniki na stałe wpisały się w przestrzeń publiczną USA i w Polsce, upamiętniając najważniejsze wydarzenia z historii Rzeczpospolitej”.
Ostatnie dzieło
Jeszcze we wrześniu 2019 roku Andrzej Pityński pracował nad nową wersją pomnika Żołnierzy Wyklętych, który miał stanąć w Jaśle. Rzeźbiarz zmarł 18 września 2020 roku w Mount Holly w hrabstwie Burlington w stanie New Jersey. Dzieci i rodzina artysty zdecydowali, że jego prochy znajdą się w Ulanowie, rodzinnej wsi, z którą był nierozerwalnie związany.
Andrzej Pityński był bezkompromisowym rzeźbiarzem, który za pomocą dłuta objaśniał amerykańskiej Polonii skomplikowaną historię naszego kraju. Tworzył sztukę ku pokrzepieniu serc, budował za jej pomocą mit wolnej Polski i polskiej emigracji za oceanem. Wykonywał dzieła, które dotyczyły uniwersalnych wartości i historii naszego kraju.
Źródła:
