Małgorzata Giermaz
27.11.2025 / 13:48Losy tego obrazu miłośnicy sztuki śledzili z zapartym tchem na całym świecie. Namalowana w 1884 roku „Murzynka” Anny Bilińskiej Bohdanowicz (1854 - 1893) od kwietnia 1939 roku znajdowała się w depozycie Muzeum Narodowego w Warszawie, ale w trakcie II wojny światowej zaginęła w nieznanych okolicznościach. 21 marca 2012 roku "Murzynka" powróciła do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Anna Bilińska-Bohdanowicz. „Murzynka”, detal, 1884. Fot. Muzeum Narodowe Warszawa. Domena publiczna, Wikipedia.
¨Od jakiegoś czasu snuje mi się po głowie cykl kompozycji. Tytuł - Kobieta. Chciałabym przedstawić ją w różnych fazach życia ze strony dodatniej i ujemnej: obowiązki kobiety i jej rola w rodzinie i społeczeństwie. Nie wiem, czy to może mieć wpływ jaki, gdyby mi jednak udało się chociaż jednej kobiecie w rozterce pomóc, wskazać drogę - byłabym z tego niewymownie szczęśliwa. Powiadają, że sztuka istnieje sama dla siebie. Ja trochę innego jestem zdania”.
Anna Bilińska - Bohdanowicz
Anna Bilińska - Bohdanowicz. "Autoportret nieukończony",
1882. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Muzeum Narodowe Warszawa. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodziła się 8 grudnia 1854 roku w Złotopolu (dzisiejsza Ukraina), ale dzieciństwo i wczesną młodość spędziła w Kijowie i Wiatce, dokąd przeprowadziła się ze względu na ojca, z którym była bardzo związana. Mężczyzna dbał o wykształcenie dzieci Zygmunta, Władysława i Jadwigi, ale największe nadzieje pokładał w Annie Bilińskiej - Bohdanowicz, którą zapisał na lekcje rysunku u artysty i patrioty Michała Elwiro Andriollego.
W 1875 roku Anna Bilińska - Bohdanowicz trafiła do konserwatorium w Warszawie, a dwa lata później dostała się do Klasy Rysunku Wojciecha Gersona. Przez pewien czas podróżowała po Europie. To wtedy zamarzyła o Académie Julian, jedynej uczelni artystycznej w Paryżu, gdzie studiowały kobiety. W 1884 roku w życiu 27-letniej Anny Bilińskiej - Bohdanowicz zaszły zmiany, a najważniejsza z nich związana była ze śmiercią przyjaciółki Klementyny Krassowskiej, która zabezpieczyła malarkę finansowo i pozwoliła jej stworzyć „Murzynkę”. Anna Bilińska - Bohdanowicz zmarła 8 kwietnia 1893 roku w Warszawie.
Pean na cześć kobiecości
Obraz Anny Bilińskiej - Bohdanowicz przedstawia nieznaną, ukazaną w ciasnym kadrze czarnoskórą kobietę na tle gładkiej ściany. Zawstydzona pozowaniem modelka nie czuje się komfortowo, o czym świadczy jej niepewny wyraz twarzy. Realistyczna, pozbawiona upiększeń twarz, aksamitna skóra, odsłonięta pierś modelki, trzymany w dłoni japoński wachlarz i połyskujący na szyi złoty naszyjnik świadczą o zamiłowaniu Anny Bilińskiej -Bohdanowicz do detali.
Anna Bilińska - Bohdanowicz, "Murzynka",
1884. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Muzeum Narodowe w Warszawie. Domena publiczna, Wikipedia.
Artystce spodobała się egzotyczna uroda, kobiecość i siła postaci. Być może Anna Bilińska -Bohdanowicz celowo nawiązała do stworzonego 80 lat wcześniej „Portretu murzynki” Marie Guilhemine - Benois, obrazu-symbolu, który mówił o emancypacji kobiet i walki o prawa człowieka, tematów modnych w XIX-wiecznym Paryżu. Obraz powstał w trakcie jednej lub dwóch sesji, świadczy o tym ograniczony kadr i ukazana z dołu postać.
Przedwojenne dzieje obrazu
Przed 1916 rokiem „Murzynka” była w kolekcji Dominika Witke - Jeżewskiego, prezesa domu aukcyjnego Dom Sztuki w Warszawie. Na początku lat 30. XX wieku praca została sprzedana i trafiła do depozytu Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie publiczność mogła podziwiać ją w Sali IX na ul. Podwale 15. Ograniczona ilość miejsca sprawiła, że muzeum wystarało się o nowy budynek w al. Jerozolimskich, dokąd trafiły najcenniejsze dzieła. Wśród nich znalazła się „Murzynka” Anny Bilińskiej - Bohdanowicz. Po wybuchu II wojny światowej praca trafiła do magazynu muzeum, ale w 1944 roku zaginęła w bliżej nieznanych okolicznościach. Najprawdopodobniej zainteresowani cennymi dziełami sztuki niemieccy żołnierze weszli do Muzeum Narodowego i ukradli obraz.
Na tropie dzieła sztuki
Tuż po zakończeniu II wojny światowej, jednego z najpiękniejszych portretów w polskiej sztuce poszukiwał Karol Estreicher młodszy. Obrońca zabytków, historyk sztuki i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego sprowadził do Polski wiele prac na czele z „Ołtarzem Mariackim” Wita Stwosza i „Damą z gronostajem” Leonarda da Vinci. W przypadku „Murzynki” badacz musiał przyznać się do porażki. Estreicher szukał obrazu wszędzie, lecz nigdzie go nie znalazł.
Anna Bilińska - Bohdanowicz, "Ulica Unten den Linden w Berlinie",
1890. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Tasuki. Domena publiczna, Wikipedia.
Tuż po II wojnie światowej, obraz trafił do katalogu strat wojennych Ministerstwa Kultury i bazy zaginionych obiektów "Stolen Works of Art" Interpolu. Informacje o dziele zostały też umieszczone na stronie "The Central Registry of Information on Looted Curtural Property 1933-1945". Pomimo obszernej dokumentacji pracę Anny Bilińskiej - Bohdanowicz uznano za zaginioną.
Triumfalny powrót do Warszawy
Kiedy we wrześniu 2011 roku „Murzynka” szczęśliwie odnalazła się w domu aukcyjnym Villa Grisebach w Berlinie, pracownicy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie kryli radości. Mimo entuzjazmu należało wstrzymać licytację, dogadać się z poprzednim właścicielem i sprowadzić obraz do Warszawy. Ówczesny minister kultury Bogdan Zdrojewski przygotował wniosek restytucyjny, który poparł obszerną dokumentacją obrazu i zorganizował wyjazd ekspertów z muzeum, którzy potwierdzili autentyczność dzieła.
Anna Bilińska - Bohdanowicz, "Wieśniaczka z dzieckiem",
1891. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Gytha. Domena publiczna, Wikipedia.
25 listopada 2010 roku wynajęta przez Ministerstwo Kultury kancelaria prawna z Niemiec doprowadziła do ugody, w wyniku której strona polska wypłaciła rekompensatę posiadaczowi dzieła. Kilka miesięcy później, 21 marca 2011 roku, „Murzynka” Anny Bilińskiej - Bohdanowicz powróciła do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Stworzona pod koniec XIX wieku „Murzynka” to jedna z najlepszych prac Anny Bilińskiej Bohdanowicz. Historia dzieła pokazuje, że wciąż niewiele wiemy o jego wojennych losach, a także o tym, czyje prace posiadają kolekcjonerzy.
Źródła:
