"Sztuka zdradza nam dobitnie brak określonego celu w naturze, dziwaczną jej chropowatość, nadzwyczajną monotonność i zupełną jej niewykończoność (...) odrodzenie sztuki nastąpić może tylko przez kłamstwo".
Witold Wojtkiewicz
Witold Wojtkiewicz. „Dzieci zaskoczone burzą - Pochód dzieci”,
ok.1900. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BotMultchilT. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodził się 20 grudnia 1879 roku w Warszawie w rodzinie urzędniczej, ale w przeciwieństwie do ojca, głównego kasjera Banku Handlowego, Witold Wojtkiewicz chciał być artystą. Po Szkole Rysunkowej w Warszawie wyjechał do Krakowa, gdzie w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych uczył się w klasie Leona Wyczółkowskiego. Zamierzał dostać się do Akademii Petersburskiej, lecz po ośmiu dniach zrezygnował i wrócił do Warszawy, gdzie uczestniczył w demonstracji robotników.
W 1905 roku Witold Wojtkiewicz wstąpił do Grupy Pięciu, w której razem z Leopoldem Gotliebem, Wlastimirem Hofmanem, Mieczysławem Jakimowiczem i Janem Rembowskim prezentował na wystawach obrazy. Należał też do Towarzystwa Artystów Plastyków “Sztuka”, związał się z kabaretem “Zielony Balonik”, projektował kartki okolicznościowe, zaproszenia, winiety książek i współpracował z pismami satyrycznymi. Ekspresyjny symbolizm – kwintesencja stylu Witolda Wojtkiewicza – spodobał się Tadeuszowi Kantorowi, który nazwał go najoryginalniejszym twórcą XX wieku. Malarz zmarł 14 czerwca 1909 roku w Warszawie.
Smutny dziecięcy pochód
Obraz powstał rok przed śmiercią Witolda Wojtkiewicza, w 1908 roku. Tytułowy “Orszak” przedstawia konny weselny pochód, który przemierza krajobraz z wiejskimi chatami i ciemnymi ptakami unoszącymi się nad ziemią. W orszaku biorą udział dzieci udające dorosłych. Na czele pochodu idzie drużba z bukietem żółtych kwiatów. Przypomina żołnierza, który dźwiga sztandar. Tworząc postać chłopca i konia Witold Wojtkiewicz zainspirował się obrazem ”W otchłani” Józefa Brandta i “Szałem uniesień” Władysława Podkowińskiego. Kolejnymi bohaterami obrazu są państwo młodzi – smutna panna młoda i pochylony łysy mężczyzna. “Orszak” opowiada o małżeństwach zawieranych wbrew rozsądkowi, związkach pełnych bólu i cierpienia.
Satyryczny obraz świata
“Orszak” Witolda Wojtkiewicza jest kwintesencją dojrzałego stylu artysty. Malarz nie przestawał wierzyć w sztukę deformacji. Satyryczne przedstawienia dzieci, zwierząt i przedmiotów podkreślają refleksyjny charakter obrazu. Nastrój melancholii udzielał się także bohaterom jego obrazów. Witold Wojtkiewicz chętnie sięgał po te same obiekty, inspiracje i kolory. Wielokrotnie powielał swoje pomysły, jednak krytycy nie rozumieli jego obrazów. Jak wspominał Tadeusz Boy - Żeleński, kolega z kabaretu "Zielony Balonik":
Witold Wojtkiewicz. „Lalki”,
1906. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BotMultichilT. Domena publiczna, Wikipedia.
“Nie wiadomo do prawdy, co myśleć o tych obrazach. Wiał z nich jakiś perwersyjny sentyment, liryzm pomieszany z groteską. (…) Wojtkiewicz niepokoił, zaciekawiał, ale urzędowej konsekracji nie posiadał. Traktowany był z odcieniem pobłażliwości”.
Obraz oczami krytyków
Uproszczony zgeometryzowany rysunek, pozbawiony akademickiego cieniowania i lokalnego kolorytu "Orszaku" niezbyt podobała się krytykom, podobnie jak pasowa kompozycja obrazu. W przeszłości kojarzony z przepychem orszak u Witolda Wojtkiewicza nabrał nowego znaczenia. Zawieszony w próżni pejzaż, koń na biegunach – stały element, który powtarzał się we wszystkich pracach – był metaforą samotności, utopią rzeczywistości i archetypem utraconego sensu życia. Bohaterowie przeżywają smutek, cierpią na melancholię, prezentują głęboko skrywane emocje i marzenia – które według Zygmunta Freuda – zdążyły się już zakorzenić w psychice dzieci. Antoni Potocki, krytyk literacki pisał o obrazie:
“Niezłomne pajacyki na drewnianych konikach z nieforemnymi czołami, na których w dziecinnym wyrazie upór i zawziętość śmiertelna, coś śmiertelnie przejmującego w tych dziecięcych przejrzałościach”.
Historia obrazu Witolda Wojtkiewicza
“Orszak” był dziełem wielokrotnie prezentowanym na wystawach. W 1930 roku obraz nabył prywatny kolekcjoner z Krakowa. W latach 40. XX wieku anonimowa rodzina otrzymała dzieło w prezencie w Szwecji, lecz gdy usłyszała, że dzieło trafiło do katalogu strat wojennych, bezzwłocznie skontaktowała się z Ambasadą RP w Waszyngtonie i dobrowolnie je oddała. 8 marca 2012 roku obraz Witolda Wojtkiewicza trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie znajduje się do tej pory. Jak głosi oficjalny komunikat muzeum:
“Do Galerii XIX wieku powrócił «Orszak» Witolda Wojtkiewicza (1879-1909), późny obraz stanowiący część cyklu «Z dziecięcych póz». Pochodzące z polskich zbiorów dzieło zaginęło w czasie II wojny światowej. W 2012 roku zostało odnalezione i odzyskane dzięki staraniom polskich dyplomatów w Waszyngtonie".
Pierwszy z pięciu obrazów
Odzyskany po 1945 roku "Orszak" jest pierwszym z pięciu obrazów Witolda Wojtkiewicza, który powrócił do kraju. Wiele zaginionych dzieł sztuki znajduje się dzisiaj w rękach prywatnych kolekcjonerów, którzy zaniepokojeni wojennymi losami obrazów oddają je prawowitym właścicielom. Bardziej niż kolejna praca liczy się dla nich bezkrwawa historia dzieła.
Witold Wojtkiewicz, "Porwanie księżniczki",
1908. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BotMultichillT. Domena publiczna, Wikipedia.
To pierwszy ważny krok, bez którego rewindykacja skradzionych w czasie II wojny światowej dzieł sztuki może się nie udać. Wpływa na to też fakt, że rewindykacja polskich zabytków przebiega powoli, a dzieła sztuki częściej niż byśmy chcieli zmieniają właścicieli. Na powrót do kraju wciąż czeka około 63 000 obiektów. Gdzie się znajdują? Czy i kiedy wrócą do Polski?
Źródła:
Małgorzata Giermaz
28.11.2025 / 15:52
