Małgorzata Giermaz
28.11.2025 / 17:50Według tradycji Szczerbiec należał do pierwszego króla polski Bolesława Chrobrego. Prawda o najsłynniejszym polskim mieczu koronacyjnym jest inna. Wykonana w 1. połowie XIII wieku broń mogła być własnością księcia sandomierskiego i mazowieckiego Bolesława I. W XIX wieku Szczerbiec trafił do Florencji i Petersburga, skąd w 1924 roku powrócił na Wawel. W trakcie II wojny światowej Karol Estreicher młodszy (1906 - 1984) ewakuował miecz do Kanady, skąd w latach 50.XX wieku broń powróciła do Krakowa.
Szczerbiec, XII lub XIII w. Wawel Kraków. Fot. Renata3. Domena publiczna, Wikipedia.
“Przepłacam ludzi. Polkowski [Józef Krzywda-Polkowski - architekt, który odegrał kluczową rolę w ratowaniu zabytków wywiezionych na Wawel] i Świerz [Stanisław Świerz - historyk sztuki, kustosz Wawelu i profesor ASP w Krakowie] choć uważają, że się niepotrzebnie przejmuję położeniem Francji godzą się, że niemi komentuję i w ten sposób robota idzie gładko. Za 40 tyś. franków postanawiam kupić samochód ciężarowy i jutro wyruszyć. Cały dzień pakujemy skarbiec wawelski w paczki, skrzynki i płócienka, które kupiliśmy tutaj”.
Karol Estreicher młodszy o dziełach wywiezionych z Wawelu
Wawel Kraków.
Fot. Lestat (Jan Mehlich). Domena publiczna, Wikipedia.
Kilka słów o Szczerbcu
Szczerbiec jest mieczem koronacyjnym polskich królów. Obosieczny miecz z rękojeścią zdobioną niellem i grawerunkiem z wyobrażeniem Baranka Bożego i Ewangelistów miał powstać przed 1000 rokiem. Swoją nazwę zawdzięcza “szczerbie”– otworowi w górnej części głowni broni, która może być pozostałością po ażurowej dekoracji, relikwiach lub rdzy. Według legendy pierwszym właścicielem miecza był Bolesław Chrobry, który wyszczerbił miecz podczas oblężenia Złotej Bramy w Kijowie, o czym informował w "Rocznikach" Jan Długosz.
“A gdy wszedł w bramę, która Złotą przez mieszkańców była nazwana, wywijając mieczem, ugodził w nią silną ręką, a zarysowawszy i wyszczerbiwszy ją w samym środku, zostawił na niej znak triumfalnego zwycięstwa".
Prawda o Szczerbcu jest inna
Być może Szczerbiec powstał w średniowieczu. Eksperci podają, że mógł powstać pomiędzy XII a XIII wiekiem dla Bolesława I, księcia sandomierskiego i mazowieckiego, syna Konrada Mazowieckiego i stryja Władysława Łokietka. Broń mogła też należeć do Bolesława Kędzierzawego, księcia mazowieckiego i krakowskiego, albo Bolesława Pobożnego.
Jan Matejko. “Władysław Łokietek”,
ok. 1893. Muzeum Narodowe Wrocław.
Fot. Polona. Domena publiczna, Wikipedia.
W 1320 roku Szczerbca użyto po raz pierwszy podczas koronacji Władysława Łokietka. Legenda na temat miecza podarowanego przez anioły była niezwykle ważna dla polskiego króla i jego następcy Kazimierza Wielkiego. Broń stała się najważniejszym symbolem władzy, dużo cenniejszym niż pozostałe regalia królewskie. Przez 50 lat, do 1370 roku, miecz bezpiecznie spoczywał w żelaznej skrzyni Skarbca Koronnego w Krakowie, skąd zabrał go Ludwik Węgierski.
Koronacyjny miecz Polski
W 1412 roku, już po koronacji Władysława Jagiełły, król otrzymał od Zygmunta Luksemburskiego Szczerbiec. jego następcy mieli więcej szczęścia. Przez kilka następnych wieków Szczerbiec znajdował się w Krakowie. Podczas potopu szwedzkiego, w 1655 roku, w obawie przed kradzieżą Jerzy Lubomirski wywiózł regalia do Lubowli. W 1733 roku Szczerbiec pojechał do Warszawy i na Jasną Górę, gdzie opiekował się nim biskup warmiński Krzysztof Jan Szembek/. W 1764 roku broń powróciła do Warszawy i po raz ostatni została użyta do koronacji Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego króla Polski. Zaraz po uroczystości miecz powrócił na Wawel.
W XVIII wieku Kraków zajęły wojska pruskie, a same regalia skradziono i wywieziono do Berlina. W odróżnieniu od reszty regaliów przetopionych na złoto, Szczerbiec trafił do kolekcji księcia Dymitra Łabanowa Rostowskiego, który za 4000 rubli odkupił go od bliżej nieznanego Ormianina.
Szczerbiec w Europie
Przed 1843 rokiem miecz znalazł się w kolekcji Anatola Demidowa w San Donato pod Florencją. Miecz był też własnością Aleksandra Bazylewskiego, rosyjskiego ambasadora we Francji, który kupił broń na aukcji i zaprezentował ją na Wystawie Światowej w Paryżu. Kolekcją Bazylewskiego zainteresowały się władze Rosji, które zdeponowały Szczerbiec w Ermitażu, gdzie zainteresowała się nim polska emigracja. To ona w 1924 roku umieściła miecz na Wawelu, który znajdował się tam do lat 40. XX wieku.
Jan Bogumił Jacobi. “Bolesław Chrobry”,
1828. Muzeum Okręgowe Toruń.
Fot. Lestat ((Jan Mehlich). Domena publiczna, Wikipedia.
Wybuch II wojny światowej sprawił, że wiele polskich zabytków ewakuowano do Europy. Nie inaczej było ze Szczerbcem, który Karol Estreicher młodszy, obrońca arcydzieł, historyk sztuki i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, wywiózł Szczerbiec przez Rumunię i Aubusson we Francji do Kanady. Dopiero po wojnie, w 1959 roku, miecz powrócił na Wawel.
Oryginał jest jeden
Najważniejszy polski miecz koronacyjny doczekał się kilku kopii. Po raz pierwszy na pomysł stworzenia repliki Szczerbca wpadł Jakub Sobieski, syn Jana III Sobieskiego, który podarował go w prezencie Michałowi Radziwiłłowi. Nie wiadomo jak wyglądała broń, ponieważ zaginęła w XIX wieku w Nieświeżu.
Druga kopia Szczerbca całkowicie różni się od oryginału. Wykonana z kości ma kształt puginału. Rękojeść broni jest jedynie inspirowana słynnym mieczem, być może pochodzi z XIX wieku, z Drezna. W 1869 roku broń trafiła na Uniwersytet Jagielloński, lecz nie znajdowała się tam długo. Po tym jak została wywieziona z Krakowa umieszczono ją w kolekcji prywatnej i przetransportowano do Stanów Zjednoczonych.. W XX wieku powstały łącznie trzy nowe kopie Szczerbca. Dwie z nich znajdują się odpowiednio w Gnieźnie i Warszawie, a trzeci mosiężny miecz przechowywany jest na Wawelu.
Symbol Wawelu
Szczerbiec od zawsze był traktowany jako najważniejsze koronacyjne insygnium polskich władców. Stworzonym w XII lub XIII wieku mieczem podczas II wojny światowej zainteresowali się naziści. Ich plany pokrzyżował Karol Estreicher młodszy, który w 1940 roku ocalił broń przed kradzieżą. Polski poszukiwacz zabytków pragnął, aby Szczerbiec ponownie znalazł się na Wawelu.
Niewiele polskich zabytków doczekało końca II wojny światowej w nienaruszonym stanie. Większość odzyskanych przez Polskę dzieł sztuki była przechowywana w znacznie gorszych warunkach. Czy to jakiś dowód na boskość Szczerbca?
Źródła:
Z. K Witek "Dokumenty rewindykacji polskich dóbr kultury zrabowanych przez Niemców w latach 1939 - 1944 z archiwum Karola Estreichera jr.", Kraków 2015.
