„Rysuję i maluję wszystko: krowy, kozy, góry i moich przyjaciół starszych i młodszych. (…) Podczas pracy na linii zapełniam moje notatki techniczne rysunkami zupełnie nietechnicznymi. (…). Gdy wszyscy odpoczywają, ja najczęściej maluję akwarelą”.
Julian Fałat
Julian Fałat. "Grupa pielgrzymów",
1912. Muzeum Narodowe Kraków.
Fot. Muzeum Narodowe Kraków. Domena publiczna Wikipedia.
Przyszedł na świat 30 lipca 1853 roku w Tuligłowach, w rodzinie wiejskiego organisty, ale od dziecka marzył o podróżach i ucieczce z rodzinnych stron. Julian Fałat był bystrym i krnąbrnym nastolatkiem, który wielokrotnie porzucał szkołę. Przez pewien czas był rysownikiem doktora Stanisława Krzyżanowskiego, z którym zjeździł Ukrainę. Namówiony przez Feliksa Gąsiorowskiego, znajomego architekta z Odessy, Julian Fałat wyjechał do Zurychu na studia na politechnice.
W 1875 roku studiował w Królewskiej Akademii Sztuki w Monachium, gdzie za pilną naukę otrzymał brązowy medal. Artysta regularnie wystawiał w Zachęcie, a gdy nie pracował podróżował do Francji, Hiszpanii, Włoch i Japonii, lecz najlepiej czuł się w Nieświeżu i Bystrej, gdzie zmarł 9 lipca 1929 roku.
Z wizytą w Nieświeżu
Obraz „Naganka na polowaniu w Nieświeżu” powstał w 1891 roku, w czasie gdy Julian Fałat był rozpoznawalnym twórcą, a jego obrazy cieszyły się zainteresowaniem kolekcjonerów. Wiedziony ciekawością malarz po raz pierwszy przyjechał do Nieświeża 13 lutego 1886 roku, gdzie uczestniczył w polowaniu. W majątku należącym do Antoniego i Macieja Radziwiłłów Julian Fałat poznał Wilhelma Pruskiego, który zaproponował mu posadę nadwornego rysownika. Malarz pojechał do Nieświeża jako anonimowa osoba, a wyjeżdżając z rezydencji Radziwiłłów miał mnóstwo zamówień na obrazy. Jak zanotował Julian Fałat:
Julian Fałat. "Oszczepnicy (polowanie na niedźwiedzie)",
1890. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Zielony. Domena publiczna, Wikipedia.
"Przed miesiącem byłem w Nieświeżu człowiekiem obcym, oglądanym z podejrzliwością, teraz żegnano mnie jak starego przyjaciela, pijąc za moje zdrowie niejeden kielich szlachetnej starki – a książę Maciej pożegnał mnie słowami: «Kochany panie Julianie, Bóg cię tutaj zesłał – kochaj Nieśwież, jak Nieśwież ciebie pokochał»".
Kilka słów o obrazie Juliana Fałata
Obraz "Naganka na polowaniu w Nieświeżu" przedstawia grupę ludzi stłoczonych wokół sań i przygotowujących się do zimowego polowania. Najważniejszym punktem odniesienia dla Juliana Fałata jest majestatyczny krajobraz, który niknie w śniegu, i rozjaśniające kompozycję światło słoneczne. Dominującymi kolorami na obrazie są różne odcienie bieli i chłodne brązy. Na obrazach Juliana Fałata to przyroda góruje nad ludźmi i sprawia, że stają się oni częścią pejzażu. Artysta wspominał:
"(...) Dotarłszy nareszcie do lasów i ostępu, napotykamy się na całe tabuny sanek myśliwskich i na wielką ilość naganiaczy, grzejących się przy niezliczonych ogniskach. Jest już niedaleko południa, więc bez straty czasu zajmujemy stanowiska w ostępie (...). Niemal w tej samej chwili dochodzi nas z głębi lasu głuchy pomruk – następnie słychać strzały, głosy nagonki, wprawiające w napięcie wzrok, słuch i nerwy. «To nagonka ruszyła» – mówi do mnie książę Maciej".
Dzieje słynnego obrazu
W 1891 roku "Naganka na polowaniu w Nieświeżu" Juliana Fałata została po raz pierwszy zaprezentowana w Warszawie. Do 1914 roku właścicielem obrazu był Ludwik Norblin, warszawski plater i przemysłowiec, który w chwili śmierci przekazał pracę Zachęcie. Do 1939 roku dzieło Juliana Fałata można było oglądać w galerii, ale parę miesięcy po wybuchu II wojny światowej pracę przeniesiono do Muzeum Narodowego w Warszawie. Parę lat później "Nagankę na polowaniu w Nieświeżu" skradziono.
Julian Fałat. „Naganka na polowanie w Nieświeżu”,
1891. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Kazimier Lachowiĉ. Domena publiczna, Wikipedia.
Po upadku Powstania Warszawskiego pracownicy muzeum szukali obrazu, lecz nie znaleźli go. Nie wiadomo co dalej działo się z dziełem. Najprawdopodobniej "Naganka na polowaniu w Nieświeżu" trafiła do prywatnej kolekcji.
W 2006 roku media obiegła sensacyjna wiadomość: obraz Juliana Fałata odnalazł się w Nowym Jorku, jednak nie od razu wrócił do Polski.
Kłopotliwy powrót do Warszawy
Zaraz po potwierdzeniu, że "Naganka na polowaniu w Nieświeżu" Juliana Fałata to autentyk, Bogdan Zdrojewski, ówczesny minister kultury, za pośrednictwem Konsulatu Generalnego RP złożył wniosek restytucyjny. Sprawa ciągnęła się przez cztery lata. W końcu do udziału w sprawie dołączyła agencja dochodzeniowa Immigration & Customs Enforcement, co znacznie przyspieszyło powrót obrazu do Warszawy.
Julian Fałat. „Powrót z polowania na niedźwiedzia”,
1892. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BotMultichillT. Domena publiczna, Wikipedia.
Dopóki sprawy nie wyjaśniono "Naganka na polowaniu w Nieświeżu" znajdowała się w depozycie amerykańskiego sądu, który 16 sierpnia 2011 roku zezwolił na wywiezienie obrazu do Polski. We wrześniu "Nagankę na polowaniu w Nieświeżu" Juliana Fałata obejrzeli eksperci Muzeum Narodowego w Warszawie, a od 4 października 2011 roku mogli to zrobić pozostali miłośnicy sztuki.
Wyjątkowe dzieło sztuki
"Naganka na polowaniu w Nieświeżu" jest wyjątkowym obrazem Juliana Fałata. Powstała w czasach, gdy malarz zafascynował się impresjonizmem, a jego prace cieszyły się dużą popularnością. Uznane za zaginione po Powstaniu Warszawskim dzieło na wiele lat zasiliło prywatną kolekcję i dopiero w 2011 roku powróciło do kraju.
Historia obrazu Juliana Fałata pokazuje, że ani na chwilę nie można zaprzestać rewindykacji dzieł sztuki. Bo jeśli to zrobimy o przechowywane przed II wojną światową prace upomną się inne nieuprawnione do tego narody.
Źródła:
Małgorzata Giermaz
04.10.2025 / 12:00
