"Mawiając, że człowiek nie tylko z duszy, ale i z ciała się składa, [Marcin Zaleski] nie zapominał o swoich potrzebach materialnych. Z tego powodu przyjmował różne przedsiębierstwa dekoracyjnego malowania, […] jak też odnowienie wnętrza kościoła Ś-tej Anny i tym podobne prace, które dobrze się opłacały”.
Aleksander Lesser, krytyk sztuki, o twórczości Marcina Zaleskiego.
Marcin Zaleski. "Autoportret",
1840. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. BotMultichillT. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodził się w 1796 roku w Krakowie, gdzie rozpoczął swoją artystyczną edukację, był ramiarzem i kopiował cudze obrazy. W 1814 roku Marcin Zaleski wyjechał do Warszawy. Praca w Teatrze Narodowym nauczyła go zasad malarskiej perspektywy. Siedem lat później, w 1821 roku, zaprezentował kilkadziesiąt szkiców, rysunków i obrazów na pierwszej w życiu wystawie w Warszawie. Krytykom spodobały się nieoczywiste rozwiązania i determinacja malarza, która ułatwiła mu studia we Francji, Niemczech i Włoszech.
W 1830 roku Marcin Zaleski powrócił do Warszawy. W stolicy wziął udział w konserwacji kościołów św. Anny i św. Jacka, dla katedry św. Jana stworzył freski. Marcin Zaleski był też cenionym pedagogiem. Wykładał w Szkole Sztuk Pięknych, a po zamknięciu akademii, w 1864 roku, współpracował z reaktywowaną Klasą Rysunkową Wojciecha Gersona. Podczas II wojny światowej większość obrazów Marcina Zaleskiego bezpowrotnie zaginęła. Malarz zmarł 16 września 1877 roku w Warszawie.
Co wiadomo o obrazie?
Obraz „Wnętrze katedry w Mediolanie” powstał w 1834 roku po powrocie Marcina Zaleskiego ze stypendium w Paryżu i Rzymie. Podczas podróży malarz oglądał dzieła Canaletta i zafascynowany wedutami stworzył prace inspirowane najnowszymi odkryciami w dziedzinie optyki, perspektywy i światła. Marcin Zaleski zadbał o to, by postacie ludzi, zwierząt i przedmioty nie dominowały we wnętrzach, a raczej dopełniały miejskie pejzaże. Często fotografował Warszawę, inspiracji szukał w obejrzanych obrazach i wywoływanych przez siebie niezachowanych zdjęciach. Spostrzeżenia na ich temat zapisywał w notatnikach. Na każdej stronie zeszytu Marcin Zaleski szkicował obrazy, które pozwoliły mu osiągnąć mistrzostwo w dziedzinie malarstwa i perspektywy.
Jeden z najbardziej udanych obrazów
“Wnętrze katedry w Mediolanie” to jeden z najsłynniejszych i najbardziej udanych obrazów Marcina Zaleskiego. Głównym, ale nie jedynym bohaterem dzieła jest transept gotyckiej świątyni oświetlony rozproszonym światłem, w większości niedostępne dla widza prezbiterium z ukrzyżowanym Chrystusem i znajdujący się w oddali wierni, którzy są tłem obrazu. Marcin Zaleski stworzył kompozycję opartą na śmiałych skrótach perspektywicznych i swobodnym modelunku postaci. Podkreślający kolory światłocień i punktowy dukt pędzla to kolejne zabiegi, które świadczą o geniuszu Marcina Zaleskiego. Na obrazie dominują stonowane odcienie błękitu, brązów, czerni, czerwieni i zieleni.
Historia pewnego dzieła
W 1867 roku “Wnętrze katedry w Mediolanie” po raz pierwszy zaprezentowano w Warszawie, a cztery lata później obraz Marcina Zaleskiego trafił na “Wystawę Dzieł Sztuk Pięknych” w tamtejszym ratuszu. Przed wybuchem II wojny światowej praca znajdowała się w Muzeum Narodowym w Warszawie, skąd po Powstaniu Warszawskim zainteresowali się nią niemieccy żołnierze. Przez kilkadziesiąt lat nie było wiadomo, co działo się z obrazem.
O tym, że “Wnętrze katedry w Mediolanie” Marcina Zaleskiego przetrwało II wojnę światową miłośnicy sztuki dowiedzieli się przypadkiem. W 2018 roku praca została wystawiona na sprzedaż w domu aukcyjnym Dorotheum w Wiedniu, jednak polskie Ministerstwo Kultury wstrzymało licytację.
Dalsze losy obrazu
Znajdujące się w bazie strat wojennych “Wnętrze katedry w Mediolanie” posiadało pełną, gromadzoną latami dokumentację. Wśród nich znalazł się szklany negatyw przedstawiający dzieło Marcina Zaleskiego bez oprawy i rachunki potwierdzające jego zakup.
Marcin Zaleski. „Wprowadzenie na Zamek Królewski jeńców i sztandarów zdobytych pod Wawrem i Dębem Wielkim", przed 1877. Muzeum Narodowe Warszawa (dzieło zaginione).
Fot. Mathiasrex (Maciej Szczepańczyk). Domena publiczna, Wikipedia.
W 2019 roku praca Marcina Zaleskiego powróciła do Muzeum Narodowego w Warszawie, jednak eksperci musieli zmierzyć się z kolejnym problemem. Zagięte wokół krosna płótno było zbyt małe w stosunku do oryginalnej ramy. Zawiadomiony o sprawie resort kultury zdecydował o zmianie oprawy na mniejszą.
Uwaga na zaginione obrazy
“Wnętrze katedry w Mediolanie” to nie jedyna praca Marcina Zaleskiego, która przed II wojną światową znajdowała się w Warszawie. Resort kultury poszukuje ponad stu prac artysty, które zostały zarejestrowane w bazie strat wojennych. Najbardziej poszukiwanymi obrazami są w tej chwili “Zamek Królewski w Warszawie” z 1836 roku i “Zaćmienie słońca w roku 1851”. Udostępnione w Internecie zdjęcia muzealnych kolekcji ułatwiają i przyspieszają poszukiwania zaginionych dzieł sztuki. Część z nich jest coraz częściej trafia do Polski. Czy pozostałe prace Marcina Zaleskiego podzielą los odzyskanego “Wnętrza katedry w Mediolanie”?
Źródła:
Małgorzata Giermaz
01.12.2025 / 15:00
