„Arcydziełami swymi, przez plastykę dziwnie doskonałą, prawił kazania narodowi, do upamiętnienia i poprawy wzywał, budził nadzieję, krzepił wiarę, a obcym przypominał, że mimo wszelkie wrogie wysiłki, mimo wszelką niewdzięczną niepamięć i zapomnienie, żyje nasz naród, chociaż mu od stu lat na pogrzeb dzwonią!”.
Władysław Chotkowski, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, o Janie Matejce
Izydor Jabłoński. "Jan Matejko w młodzieńczyk wieku",
1875. Muzeum Narodowe Kraków.
Fot. Muzeum Narodowe Kraków. Domena publiczna, Wikipedia.
Urodził się 24 czerwca 1838 roku w Krakowie w wielodzietnej rodzinie. W wieku 7 lat Jan Matejko stracił matkę i zaczął źle się uczyć. Już wtedy wyróżniał się wśród uczniów, braki w wykształceniu nadrabiał ambicją i pracowitością. W wieku 13 lat poszedł do Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie (późniejszej Akademii Sztuk Pięknych). W 1858 roku, za pilną naukę dostał stypendium na studia w Monachium, gdzie zetknął się z dziełami Carla von Piloty'go i Paula Delaroche'a, cenionymi malarzami historycznymi. To wtedy zafascynowany historią Jan Matejko zaczął tworzyć podobne obrazy. Poza działalnością artystyczną Jan Matejko uczestniczył w konserwacji „Ołtarza Mariackiego” i uczył wybitnych malarzy: Jacka Malczewskiego, Józefa Mehoffera, Leona Wyczółkowskiego i Stanisława Wyspiańskiego. Malarz zmarł 1 listopada 1893 roku w Krakowie.
Kulisy powstania arcydzieła
Obraz „Bitwa pod Grunwaldem” powstał w 1872 roku na chwilę przed wyjazdem Jana Matejki do Stambułu. Malarz miał już ugruntowaną pozycję w świecie sztuki, każde jego dzieło było nagradzane i prezentowane na wystawach. Nowym właścicielem „Bitwy pod Grunwaldem” został finansista Dawid Rosenblaum, który zaprezentował obraz w Urzędzie Miasta w Krakowie.
Kolejne wystawy w Wiedniu, Warszawie, Petersburgu, Berlinie, Lwowie, Bukareszcie i Paryżu przyczyniły się do jeszcze większej sławy obrazu. Nazywany „ołtarzem sztuki polskiej” obraz „Bitwa pod Grunwaldem” był jednym z najsłynniejszych dzieł Jana Matejki. Kilkaset lat po powstaniu obrazu, „Bitwą pod Grunwaldem”, zainspirowali się też inni polscy artyści, tj. Stanisław Wyspiański, Edward Dwurnik i Katarzyna Kobro.
Krótka charakterystyka obrazu
„Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki przedstawia kulminacyjny moment starcia niemieckich i polsko - litewskich wojsk. W centrum obrazu Jan Matejko umieścił postaci dowódców, księcia Witolda z prawej strony i Ulricha von Jungingena po lewej stronie dzieła.
Jan Matejko. "Bitwa pod Grunwaldem",
1872. Muzeum Narodowe Warszawa.
Fot. Biston9. Domena publiczna, Wikipedia.
W prawym górnym rogu obrazu Jana Matejki znajdują się ważni bohaterowie historyczni na czele z Władysławem Jagiełłą i ratującym królowi życie Zbigniewem z Oleśnicy. Niezwykle dynamiczna kompozycja podkreślona przez rozmieszczone w centralnej części obrazu koło, kłębowisko stłoczonych postaci, drgające na wietrze czerwone i białe szaty, jest spokojna i wyważona.
Dalsze losy obrazu Jana Matejki
W 1902 roku Dawid Rosenblaum podarował „Bitwę pod Grunwaldem” Jana Matejki Towarzystwu Zachęty Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie. Kolekcjoner liczył, że obraz będzie eksponowany w znacznie lepszych warunkach, lecz nie potrafił przewidzieć przyszłości. Trzynaście lat później, w 1915 roku, „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki znalazła się w Rosji, skąd na mocy Traktatu Ryskiego powróciła do Warszawy. Jeszcze w 1938 roku, z okazji setnej rocznicy urodzin Jana Matejki, zorganizowano szereg wystaw, na których pokazano najsłynniejsze dzieła malarza.
1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Polscy muzealnicy stanęli przed ważnym zadaniem. W pierwszej kolejności musieli zabezpieczyć zabytki przed wywózką do Niemiec. Najcenniejsze dla Polski dzieła sztuki, w tym „Bitwę pod Grunwaldem” należało ukryć w bezpiecznym miejscu.
Obraz jest w Londynie
We wrześniu 1939 roku władze Zachęty zdecydowały o przetransportowaniu „Bitwy pod Grunwaldem” Jana Matejki do Lublina. Karkołomnego zadania podjął się dyrektor administracyjny galerii Stanisław Mikulicz - Radecki, któremu towarzyszyli dwaj malarze: Stanisław Ejsmond i Bolesław Surałła. 9 września konwój z „Bitwą pod Grunwaldem” Jana Matejki dotarł do Muzeum Lubelskiego, gdzie obrazem zaopiekował się Władysław Woyda. Podczas ataku powietrznego na Lublin bomba zabiła Stanisława Ejsmonda i Bolesława Surałłę.
„Bitwą pod Grunwaldem” Jana Matejki interesował się też minister niemieckiej propagandy Joseph Goebbels, który wyznaczył za nią nagrodę w wysokości 2 milionów reichsmarek (później pięciokrotnie podwyższoną) i usiłował przekupić Władysława Woydę. Dopiero gdy polskie radio poinformowało o wywiezieniu obrazu do Londynu, naziści zaprzestali dalszych poszukiwań. W rzeczywistości pracę Jana Matejki zakopano w pod lubelskiej wsi.
"Bitwa pod Grunwaldem" w ogniu krytyki
17 października 1944 roku „Bitwą pod Grunwaldem” zaopiekował się Wincenty Rzymowski, minister kultury i sztuki. Po przewiezieniu i oczyszczeniu z resztek ziemi obraz Jana Matejki znalazł się w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale nie każdemu spodobał się ten pomysł. „Bitwę pod Grunwaldem” Jana Matejki skrytykował malarz awangardy Władysław Strzemiński. Wokół obrazu rozgorzały dyskusje dotyczące zjednoczenia „narodów słowiańskich przeciwko germańskim”.
Stanisław Wyspiański. "Bitwa pod Grunwaldem",
ok. 1900. Muzeum Narodowe Kraków.
Fot. Muzeum Narodowe Kraków. Domena publiczna, Wikipedia.
Na odczytach i trwającej kilka dni konferencji naukowej zorganizowanej z okazji ogłoszonego w 1953 roku Roku Matejkowskiego dopatrywano się motywów plebejskich świadczących o tym, że według Jana Matejki historia była dla mas. Dużo złego zrobiła też polityka historyczna nowej władzy. Hasło „Od Grunwaldu do Berlina” odnosiło się do początków państwa polskiego, Grunwaldu, zaborów, niemieckiej okupacji, zdobycia Berlina i nie uznających granic na Odrze i Nysie Niemiec Zachodnich.
Obraz nad obrazami
Niewłaściwą politykę wobec „Bitwy pod Grunwaldem” przewartościowały filmy i seriale Stanisława Barei. Reżyser seriali „Alternatywy 4” i „Zmiennicy” zdecydował, by w jednej ze scen znalazła się kopia znanego obrazu Jana Matejki. O tym, że „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki nie przestaje fascynować świadczy również przeprowadzona w 2010 roku konserwacja obrazu.
„Bitwa pod Grunwaldem” jest największym arcydziełem Jana Matejki. Mimo protestów jeden z najbardziej znanych obrazów w dziejach polskiej sztuki wciąż jest chętnie podziwianą pracą, która na zawsze stała się synonimem polskości.
Źródła:
Małgorzata Giermaz
07.12.2025 / 12:00
